Ndjenja e fajitështë një përvojë e brendshme në të cilën një person ndjen, pak a shumë qartë dhe intensivisht, se ai ose ajo është fajtor për diçka dhe meriton ndëshkimin.
Niveli i vetëdijes individuale ndaj faktorëve shpërthyes të ndjenjës së fajit mund të variojë ndjeshëm. Kjo përvojë mund të egriset nga mendimet, fjalët, veprimet, gjendjet emocionale ose thjesht nga ndjesitë e perceptuara.
Subjektivisht, personi mund të ndihet fajtor dhe meritor i dënimit edhe pse objektivisht mund të mos jetë fajtor, sepse nuk ka bërë asnjë dëm të vërtetë dhe/ose nuk ishte parashikuar ndonjë dënim.
Janë propozuar teori të ndryshme për të shpjeguar shfaqjen e ndjenjës së fajit gjatë zhvillimit fëminor.
Sipas Terapisë aktuale Kognitive-Sjellëse të Ekuilibrit Holistik (TCCEO e N. Bonaventura) e proceseve të vëmendjes, ndjenja e fajit është mbi të gjitha rezultati i një procesi të gjatë evolucionar të lidhur me menaxhimin e vëmendjes.
Hipoteza është se shumë vuajtje psikologjike rrjedhin nga një ‘përdorim i papërshtatshëm i proceseve të vëmendjes‘, domethënë nga mënyra se si një person, gjatë rritjes, mëson ta drejtojë vëmendjen e tij ndaj stimujve që vijnë nga mjedise të ndryshme: ai i jashtëm, ai mendor dhe ai i trupit të tij.
Trupi i fëmijës është, në fakt, skena e parë ku vëmendja fokusohet për të perceptuar nevojat dhe tensionet të cilat, nëse nuk përpunohen, kristalizohen në përjetime faji.
TCCEO pasurohet nga kontributi i teorive të mëparshme mbi ndjenjën e fajit dhe i integron ato në modelin e vet evolucionar dhe klinik.
Nga pikëpamja historike dhe evolucionare, Melanie Klein, nxënëse e drejtpërdrejtë e S. Freud-it, përshkruan lindjen e ndjenjës së fajit përmes një dinamike arkaike.
Duke u thjeshtuar në mënyrë të konsiderueshme, sipas Klein, në lindje i porsalinduri nuk ka qartësi të ndryshimit që ekziston midis tij dhe nënës së tij.
Nëpërmjet ushqyerjes me gji (ose zëvendësues i saj), foshnja fillon të lidhet me diçka që, në mënyrë progresive, por në mënyrë të pashmangshme, perceptohet si e ndryshme nga ai: gjoksi i nënës.
Nëse ‘gjiri’ i nënës plotëson nevojat e foshnjës për ushqim dhe dashuri, për këtë të fundit gjoksi merr konotacione pozitive (gjinjtë e mirë, në terminologjinë e Klein).
Përkundrazi, nëse ushqimi dhe nevojat emocionale të foshnjës nuk plotësohen gjithmonë menjëherë, gjoksi merr një konotacion negativ, persekutues (gjiri i keq, në terminologjinë e Klein).
Duke qenë se është e kuptueshme që nevojat e foshnjës nuk mund të kënaqen gjithmonë në kohë, ai gjendet domosdoshmërisht i detyruar të tolerojë një kuotë të caktuar frustrimi, i cili përjetohet si ankth dhe zemërim shkatërrues i ‘drejtuar’ ndaj gjirit persekutues dhe frustrues, gjirit të keq.
Ky proces sjell një ndarje të prerë midis një gjiri gratifikues (atij të mirit) dhe një gjiri frustrues e persekutues (atij të keqit), sikur të ekzistonin dy nëna me dy gjinj të ndryshëm.
Në optikën e TCCEO-s, kjo ndarje (scissione) kleiniane mund të rilexohet si forma e parë e ‘sekuestrimit të vëmendjes’. Foshnja, duke mos pasur ende të zhvilluar një ekuilibër holistik e proceseve të vëmendjes, është i detyruar të polarizojë vëmendjen e vet: kur është në nevojë, fokusi i tij është tërësisht i përthithur nga tensionet trupore të pakëndshme që projekton mbi ‘gjirin e keq’; kur është i kënaqur, vëmendja është e saturuar nga ndjesitë e këndshme të ‘gjirit të mirë’.
Mungon ende një ‘qendra e kontrollit e proceseve të vëmendjes’ e aftë për të mbajtur të bashkuar këta dy stimuj të kundërt.
Nën profilin neurofiziologjik, kjo fazë arkaike korrespondon me një gjendje të ‘Dritares së Tolerancës’ (koncept i prezantuar nga S. Porges) ekstremisht të ngushtë.
Në këtë fazë, sistemi nervor vegjetativ (ose autonom) i foshnjës, ende i pamaturuar, luhatet vrullshëm midis hiper-aktivizimit të sistemit Simpatik (që shfaqet klinikisht si ankth persekutues dhe zemërim) dhe kolapsit të shkaktuar nga sistemi Vago Dorsale (ose Parasimpatiku Dorsal), përgjegjës për fragmentimin dhe ndarjen e përjetuar nga i vogli kur kërcënimi i frustrimit bëhet i patolerueshëm (një gjendje kjo që, në rast mungesash të rënda në kujdesin amënor, mund ta çojë foshnjën të tërhiqet në botën e vet fantasmatike, të refuzojë madje edhe ‘gjirin’ amënor dhe të largojë shikimin nga nëna).
Është e rëndësishme të saktësohet se, ndonëse pranon efikasitetin e jashtëzakonshëm klinik të intuicioneve kleiniane në përshkrimin e përjetimit emocional të fëmijës, TCCEO distancohet nga ‘teoria pulsionale’ klasike (e cila e sheh fëmijën të shtyrë vetëm nga nxitje biologjike të brendshme të jetës dhe vdekjes), sot gjerësisht e diskutuar dhe e kritikuar nga kërkimi neuroshkencor.
Për TCCEO-n, ajo që Klein-i e përcakton si ‘pulsion’ rilexohet si një sinjal bio-elektrik i aktivizimit të sistemit nervor: jo një nxitje abstrakte, por një nevojë e trurit për të përpunuar stimuj të cilët, nëse janë të tepërt për pamaturinë e të voglit, nxjerrin jashtë funksionit proceset e tij të parakohshme të vëmendjes.
Por marrëdhënia që foshnja instalon me gjirin (e mirë dhe të keq) nuk është vetëm një marrëdhënie me ‘objekte të jashtme’ (gjiri i mirë apo i keq i nënës), por edhe një marrëdhënie me ‘objekte të brendshme’ (interiorizimi i karakteristikave gratifikuese të gjirit të mirë dhe i karakteristikave frustruese e persekutuese të gjirit të keq), të cilët përbëjnë elemente themelore të botës mentale dhe afektive të foshnjës dhe me të cilët ai identifikohet.
Për të mbrojtur, në botën e tij të brendshme, karakteristikat gratifikuese të gjirit të mirë nga ‘sulmet’ e karakteristikave persekutuese dhe shkatërruese të gjirit të keq, foshnja është i detyruar të kryejë një ndarje, një veçim, midis asaj që është e mirë dhe asaj që është e keqe brenda vetes.
Me fjalë të tjera, nga marrëdhënia afektive me objektin e jashtëm (gjirin e nënës) i porsalinduri ndërton marrëdhënien afektive me veten, që përcaktohet nga cilësia e marrëdhënies me ‘objektet e brendshme’ të tij.
Ajo që është përshkruar deri më tani ka të bëjë me procese arkaike dhe të pavetëdijshme që karakterizojnë atë që Klein-i e përcakton si pozicioni skizo-paranoid i zhvillimit fëminor.
Ky fragmentim i brendshëm pengon fëmijën të drejtojë vëmendjen drejt mjedisit të jashtëm në mënyrë neutrale dhe objektive, pasi fokusi i tij mbetet i bllokuar në monitorimin e këtyre konflikteve midis objekteve të brendshme.
Sipas perspektivës Jacksoniane, kjo paaftësi pasqyron një hierarki neurologjike ende të pamatur: qendrat më të larta të kontrollit vëmendësimor nuk kanë marrë ende komandën mbi qendrat arkaike dhe pulsionale (siç u përcaktuan më parë), duke i lejuar këto të fundit të funksionojnë në mënyrë mbizotëruese.
Është thelbësore të saktësohet se, ndërsa tek i rrituri çlirimi i këtyre mekanizmave primitivë ndodh për shkak të një shpërbërjeje të vërtetë — gjegjësisht një rënie apo ndërhyrje te funksionet më të larta që çliron aktivitetin e tyre —, te foshnja nuk mund të flitet për shpërbërje (dissolucion), pasi sistemet cerebrale sipërore dhe strukturat prefrontale nuk kanë arritur ende maturimin biologjik të nevojshëm për të ushtruar veprimin e tyre të kontrollit.
Në këtë arkitekturë hierarkike në zhvillim e sipër, substrati neurobiologjik i ngarkuar me integrimin dhe kontrollin frenues do të evoluojë në Korteksin Prefrontal Dorsolateral (DLPFC).
Kur tek i rrituri efikasiteti i kësaj zone prefrontale pëson një ndërhyrje, humbja e kontrollit sipëror e lë përzgjedhjen vëmendësimore të cenueshme ndaj rrëmbimit emocional të shkaktuar nga sinjalet e kërcënimit dhe të alarmit visceral jospecifik.
Këto sinjale jo vetëm që përbëjnë terrenin neurobiologjik mbi të cilin fillimisht është zhvilluar ndjenja e fajit arkaike, por rireaktohen në të tashmen si matrica biologjike që ushqen dhe u jep formë manifestimeve simptomatike të ndjenjës së fajit te të rriturit.
Ndjenja e fajit te të rriturit, shpesh egodistonike, i ka rrënjët pikërisht në këtë paaftësi arkaike për të zhvendosur vëmendjen mendore nga konflikti midis asaj që perceptohet si ‘e keqe’ brenda vetes, drejt një vizioni më të ekuilibruar të realitetit.
Kjo paaftësi rëndohet nga një kapacitet i dobët mentalizimi – i cili në këtë nivel është pothuajse joekzistent – që pengon ‘mendimësimin’ e emocionit (një aftësi që foshnja e fiton me rritjen dhe që do të shpjegohet më hollësisht në vijim të këtij artikulli).
Në sintezë, aftësia për të drejtuar vëmendjen në mënyrë të ekuilibruar drejt së jashtmes kërkon tejkalimin e fragmentimit arkaik.
Megjithatë, ky kalim mbështetet në maturimin neurobiologjik të zonave prefrontale të ngarkuara me kontrollin ekzekutiv dhe, paralelisht, në evolucionin e sistemit nervor autonom.
Në fakt, kërkimet dokumentojnë se kalimi nga shkëputja (scisioni) drejt integrimit kërkon maturimin e Vagut Ventral, i cili është përgjegjës për lidhjen sociale dhe rregullimin emocional.
Gjatë zhvillimit, migrimi embrional i neuroneve nga Bërthama Dorsale drejt Bërthamës Ambigue i mundëson fizikisht sistemit nervor të kalojë nga përgjigjja e mbijetesës viscerale (kolapsi/shkëputja) drejt rregullimit relacional të ndërgjegjshëm.
Mielinizimi progresiv i këtyre fibrave të shpejta është ai që i lejon fëmijës të fillojë të stabilizojë parametrat e vet fiziologjikë dhe të zgjerojë Dritaren e vet të Tolerancës.
Kur këto funksione janë të mangëta ose të pamaturuara, mendja mbetet e bllokuar në një ‘lak’ të monitorimit të konfliktit të brendshëm, duke bërë të pamundur perceptimin e realitetit si një tërësi e integruar.
In teorinë e Klein-it, tejkalimi i këtij bllokimi evolutiv përkon me kalimin nga pozicioni shkizo-paranoid në pozicionin depresiv.
Në këtë fazë, fëmija fillon të kuptojë unicitetin e realitetit të nënës, duke e konsideruar atë si të vetmen përgjegjëse për gratifikimin dhe kënaqjen e nevojave të tij, por edhe për frustrimin e tyre.
Vogëlushi gjendet kështu në një situatë dramatike: pranon se është ai autori i agresionit ndaj nënës së jashtme dhe ndaj objektit të brendshëm, duke filluar t’i dojë ata në mënyrë ambivalente (kënaqësia = dashuri; frustrimi = urrejtje).
Në këtë kusht të veçantë evolucionar fillojnë të shfaqen ndjenjat e para të fajit për dëmin real ose imagjinar të shkaktuar si ndaj nënës së jashtme ashtu edhe ndaj objektit të vet të brendshëm.
Në origjinë, ndjenja e fajit është pra e lidhur me një dëm (real ose imagjinar) të shkaktuar ndaj një objekti të dashur dhe ndaj të cilit ushqehet një pendim i caktuar që çon në veprime riparuese (ndoshta të stimuluara nga frika, nëse jo nga tmerri fëminor, i kundërpërgjigjeve të mundshme amënore, në formën e refuzimit, shkëputjes ose braktisjes).
Kalimi në pozicionin depresiv përfaqëson një arritje të rëndësishme evolucionare për fëmijën, pasi ai fillon të dallojë realitetin e jashtëm nga ai i brendshëm dhe të kuptojë e të ndihet arkaikisht përgjegjës për impulset e veta dhe për pasojat e veprimeve të veta.
Në perspektivën e TCCEO-s, pozicioni depresiv shënon lindjen e një fokusi të integruar të vëmendjes. Fëmija pushon së ‘filtruari’ realitetin në mënyrë binare dhe mëson të mbajë vëmendjen simultane mbi stimuj me vlerë të kundërt.
Ky është momenti në të cilin Dritarja e Tolerancës zgjerohet ndjeshëm: Sistemi Vagale Ventral merr funksionin e ‘frenës’, duke i lejuar fëmijës të suportojë aktivizimin emocional të ambivalencës pa rrëshqitur në ndarje.
Vëmendja nuk është më e sekuestruar nga mbijetesa, por është e lirë të orientohet drejt tjetrit.
‘Veprimet riparuese’ kthehen kështu në ushtrimin e parë të qëllimshëm të drejtimit të fokusit: fëmija zhvendos aktivisht vëmendjen nga dhimbja e tij (frustrimi) drejt mirëqenies së tjetrit (riparimi), duke hedhur bazat për ekuilibrin olistik të proceseve vëmendësimore.
Megjithatë, paaftësia për të drejtuar vëmendjen në mënyrë të duhur nuk është fryt i një ‘instinkti vdekjeje’, por rrjedh nga një konvergjencë faktorësh konkretë: pamaturia neurologjike e zonave cerebrale që menaxhojnë fokusin, presioni i tepërt instinktiv i stimujve truporë (uri, dhimbje, tensione), aftësia e pakët e mentalizimit dhe mospërputhja e mundshme e përgjigjes amënore.
Ky vizion zhvendos vëmendjen nga dimensioni thjesht spekulativ i pulsionit drejt realitetit të neurobiologjisë dhe të marrëdhënies (me nënën si person dhe jo thjesht si një gji i mirë dhe një gji i keq), si dhe hap rrugën për kontributet themelore të Winnicott-it dhe të Mahler-it.
Kjo është faza në të cilën lind aftësia për të dashuruar dhe interesi real ndaj tjetrit, duke njohur dhe toleruar ambivalencën që domethënëshëm e karakterizon atë për praninë e njëkohshme në të të cilësive frustruese e gratifikuese.
Kontributi i Donald Winnicott-it lejon zgjerimin e kësaj analize, duke zhvendosur fokusin nga ajo intrapsikike te ajo relacionale përmes konceptit të mjedisit (dhe nënës) ‘mjaftueshëm të mirë’.
Sipas TCCEO-s, nëna nuk vepron vetëm si një mbajtëse afektive (contenitore), por si një ‘rregullator i vërtetë i vëmendjes’ i jashtëm.
Prania e një figure amtare koherente dhe të ndjeshme i ofron fëmijës ankorimin e nevojshëm për të stabilizuar vëmendjen e tij, duke e ndihmuar atë të rregullojë dhe të kalojë stuhitë e gjalla emocionale të pozicionit depresiv.
Ky proces nxit një ‘rregullim emocional implicit’ — përkufizim i marrë huaj nga Björkstrand, J. & al. (2026), të cilët ia atribuojnë trajnimit të mindfulness-it efektet e përmirësimit në mësimin e zhdukjes (estinksionit) të frikës.
Nga pikëpamja neurobiologjike, mendoj se këto efekte duhet t’i atribuohen në një pjesë të mirë procesit neurobiologjik të Depresionit Afatgjatë (ose Long Term Depression) të disa qarqeve nervore të rëndësishme.
Ky ‘rregullim emocional implicit’ mund të përfaqësojë matricën neurobiologjike në të cilin zhvillohet dhe zgjerohet diapazoni i ‘Dritares së Tolerancës’ së përmendur më lart.
Në këtë ‘hapësirë relacionale të mbrojtur nga pikëpamja neurobiologjike’, ndjenja e fajit nuk kthehet në një traumë paralizuese, por shndërrohet në atë që Winnicott e përkufizon si ‘aftësia për t’u shqetësuar’ (capacity for concern): një vëmendje e drejtuar ndaj tjetrit që lind nga siguria për të qenë në gjendje të riparojë dëmin.
Kjo siguri stabilizohet gjithnjë e më shumë në mendjen e fëmijës falë pranimit të pakushtëzuar amtar — gjegjësisht falë aftësisë së nënës për të ‘falur’ gjithmonë — por evoluon progresivisht me rritjen, duke u përshtatur me aftësinë riparuese të fituar shkallë-shkallë; në këtë mënyrë, nëna e përgatit gradualisht fëmijën për një botë që nuk do të jetë mbrojtëse dhe lëshueshme si mjedisi parësor.
Paralelisht, studimet e Margaret Mahler-it mbi procesin e ‘ndarjes-individuimit’ ofrojnë një çelës leximi themelor për të kuptuar autonominë e proceseve të vëmendjes.
Nëse fëmija nuk arrin të shkëpusë saktë vëmendjen e vet nga figura amënore (faza e simbiozës), ndjenja e fajit te i rrituri mund të shfaqet si ‘faj nga ndarja’: çdo përpjekje për të drejtuar vëmendjen drejt objektivave të veta të rritjes do të perceptohet në mënyrë të pavetëdijshme si një tradhti ose braktisje e objektit të dashur.
Për TCCEO-n, suksesi i fazës së ‘praktikimit/sperimentimit’ të përshkruar nga Mahler-i është parakushti biologjik dhe psikologjik që fokusi mendor të bëhet një mjet vetërealizimi dhe jo një roje ankthioze e lidhjes.
Megjithatë, ndjenja e fajit nuk ushqehet vetëm nga dinamizmat e brendshëm ose relacionalë parësorë. Teoria e të Nxënit Social sqaron se si kriteret e së ‘drejtës’ dhe të së ‘gabuarës’ interiorizohen edhe përmes përforcimeve sociale dhe vëzhgimit të modeleve të jashtme.
Në këtë këndvështrim, TCCEO vëren se si një mjedis edukativ tepër ndëshkues ose i bazuar mbi shantazhin afektiv mund ta ‘stërvitë’ vëmendjen e fëmijës të mbetet tepër e fokusuar në kërkimin e shenjave të mosmiratimit, duke e shndërruar ndjenjën e fajit në një mekanizëm kontrolli social të ngurtë dhe paralizues.
Kjo dinamikë gjen sintezën e saj moderne në Teorinë e Atashimit të John Bowlby-t. Ndjenja e fajit te i rrituri është shpesh shprehje e një lidhjeje të pasigurt, ku subjekti ka frikë vazhdimisht se mos humbet ‘bazën e tij të sigurt’.
Sipas TCCEO-s, individi me atashim ankthioz vuan nga një ‘sekuestrim i vërtetë i vëmendjes’ për shkak të frikës nga braktisja: vëmendja e tij është vazhdimisht e saturuar nga monitorimi i lidhjes, duke penguar orientimin e burimeve mendore drejt eksplorimit dhe autonomisë.
Ndryshe, në ataçmentin shmangës (evitant), vëmendja ‘stërvitet’ të largohet sistematikisht nga marrëdhënia për t’u mbrojtur nga frika e pushtimit (invadimit) afektiv. Kjo gjeneron një ndjenjë faji të lidhur me papërshtatshmërinë në përjetimin e lidhjes ose, si mbrojtje, çon në atribuimin e kësaj papërshtatshmërie nga jashtë (projeksioni), duke e minimizuar rëndësinë e vetë marrëdhënies për të shmangur dhimbjen e përfshirjes.
Në kuadrin e atashimit të çorganizuar, përkundrazi, proceset e vëmendjes pësojnë një shkurtim (kortokurrit) të vërtetë midis nevojës për afërsi dhe tmerrit nga kërcënimi, duke e bërë ndjenjën e fajit të fragmentuar dhe katastrofike.
Ky bllokim i vëmendjes është ngushtësisht i lidhur me aftësinë e Mentalizimit (Peter Fonagy): vështirësia për t’i ‘menduar’ gjendjet e veta mendore dhe ato të të tjerëve pengon vëmendjen të shkëputet nga tmerri arkaik i fajit.
Vetëm përmes zhvillimit të funksionit reflektues, individi mund të pushojë së përjetuari emocionin si një fakt konkret, duke u drejtuar përfundimisht drejt kuptimit të kuptimeve reale të marrëdhënieve. Natyrisht, llojet e ndryshme të atashimit, cilësia e proceseve të mentalizimit dhe mënyra e menaxhimit të proceseve të vëmendjes do të ndikojnë në mënyrë domethënëse edhe në strukturat specifike të personalitetit (për informacione më të detajuara ju referojmë seksionit të faqes kushtuar Çrregullimeve të ndryshme të Personalitetit).
Roli i ‘caregiver’ është përcaktues në favorizimin ose pengimin e këtyre proceseve evolucionare. Në një zhvillim të shëndetshëm, prindi shërben si një ‘pasqyrë mentale’: ai kap emocionin e fëmijës, e përpunon atë dhe ia kthen mbrapsht në një formë të mendueshme (të mentalizuar).
Megjithatë, kur caregiver është i paaftë për t’u akorduar, ose i kthen fëmijës një imazh të deformuar dhe të ngarkuar me ankth, procesi i mentalizimit dështon.
Në këtë boshllëk evolucionar, fëmija nuk mëson të dallojë mendimin nga realiteti: ndjenja e fajit nuk përjetohet si një gjendje mendore kalimtare, por si një ‘fakt’ konkret dhe katastrofik i cili, sipas TCCEO-s, paralizon vëmendjen, duke e detyruar mendjen drejt një monitorimi obsesiv të botës së vet të brendshme për të parandaluar dëme imagjinare.
Një kontribut thelbësor për të kuptuar tranzicionin drejt socialitetit vjen nga Martin Hoffman, i cili identifikon te ‘ndjenja e fajit empatik’ shtysën themelore për sjelljen prosociale. Sipas Hoffman-it, ndjenja e fajit nuk lind vetëm nga frika, por nga aftësia për t’u vetëidentifikuar me vuajtjen e tjetrit.
Në perspektivën e TCCEO-s, empatia e përshkruar nga Hoffman kërkon një menaxhim të sofistikuar të proceseve të vëmendjes: subjekti duhet të jetë i aftë të drejtojë qëllimisht vëmendjen drejt përjetimit të tjetrit, pa lejuar që fokusi i vet të ‘sekuestrohet’ nga dhimbja e tjetrit.
Ndjenja e fajit bëhet ‘e shëndetshme’ dhe funksionale për riparimin vetëm kur vëmendja është e shpërndarë në mënyrë të barabartë mes vetes dhe tjetrit, duke lejuar një ekuilibër holistik mes nevojave të veta dhe atyre të caregiver.
Nëse teoritë e zhvillimit nxjerrin në dritë gjenezën relacionale të ndjenjës së fajit, psikoterapia kognitive klasike përshkruan me saktësi mekanizmat e strukturuar që e mbajnë atë të pandryshuar në moshën e rritur.
Sipas modelit të Aaron Beck-ut, ndjenja e fajit ushqehet nga distorsione kognitive specifike, ku e para ndër to është ‘personalizimi’, gjegjësisht tendenca për t’u rënduar me përgjegjësi për ngjarje negative të jashtme të cilat, në realitet, janë jashtë kontrollit të drejtpërdrejtë të subjektit.
Në perspektivën e TCCEO-s, këto distorsione kognitive nuk janë thjesht ‘gabime logjike’, por përfaqësojnë rregullat rigide të filtrimit të miratuara nga ‘qendra e komandës së proceseve vëmendëse’.
Kur fokusi mendor rrëmbehet nga monitorimi i një kërcënimi të brendshëm (objekti i keq arkaik), korteksi prefrontal zbaton automatikisht biosin (bias-in) e iper-përgjegjësisë për t’i dhënë një shpjegim logjik atij iper-aktivizimi visceral të nxitur nga sistemi Simpatik ose nga Vagu Dorsal.
Mendimi ‘është faji im’ kthehet kështu në përpjekjen e mendjes për të racionalizuar një trup që ndihet vazhdimisht në rrezik.
Një fenomen kognitiv me rëndësi themelore, i studiuar gjerësisht në kuadrin e Çrregullimit Obsesiv-Kompulsiv dhe i zbatueshëm në klinikën e ndjenjës së fajit egodistonike te të rriturit, është ai që njihet si Shkrirja Mendim-Veprim (TAF – Thought-Action Fusion; Rachman, 1993; Shafran et al., 1996).
Bëhet fjalë për bindjen e thellë dhe joracionale sipas së cilës thjesht formulimi i një mendimi negativ — siç është imazhi mendor i një dëmi ose dëshira e pavetëdijshme për ndodhjen e një ngjarjeje fatkeqe — është moralisht i barasvlershëm me kryerjen e vetë veprimit në realitet, ose mund të rrisë matematikisht probabilitetin që kjo ngjarje të ndodhë në botën fizike.
Ky mekanizëm ndërlidhet dhe përputhet me atë që literatura psikoanalitike dhe ajo e zhvillimit e quajnë ‘omnipotencë e mendimit’, një dinamikë arkaike që karakterizon pikërisht pozicionin shkizo-paranoid të përshkruar nga Klein, ku foshnja, duke funksionuar në regjimin e ‘ekuivalentimit psikik’ (sipas teorisë së Fonagy-it), i përjeton përmbajtjet e veta mendore armiqësore si veprime konkrete me fuqi të vërtetë shkatërruese.
Integrimi i këtyre modeleve lejon që Shkrirja Mendim-Veprim të lexohet si një pasojë e drejtpërdrejtë e rënies së funksionit reflektues dhe e qëndrueshmërisë së atij fenomeni neurobiologjik të njohur si Realizmi Afektiv (Barrett, 2017; Wormwood et al., 2018).
Me ‘Realizëm Afektiv’ nënkuptojmë atë mekanizëm neurobiologjik përmes të cilit truri përdor gjendjen emocionale dhe viscerale të brendshme të trupit si një provë të drejtpërdrejtë të realitetit të botës së jashtme.
Thënë thjesht, është fenomeni ku subjekti beson se bota është ekzaktesisht ashtu si ai ‘ndihet’ në atë çast, duke ngatërruar një emocion të brendshëm me një fakt objektiv.
Kur mentalizimi dështon, ‘qendra e kontrollit e proceseve të vëmendjes’ (sipas TCCEO-s) nuk zotëron fleksibilitetin e nevojshëm për t’u shkëputur nga stimulimi i brendshëm (mendimi ndërhyrës dhe/ose emocioni negativ) dhe për të verifikuar të dhënat objektive të realitetit të jashtëm.
Për rrjedhojë, stimulimi i brendshëm rrëmben fokusin vëmendësimor me të njëjtën intensitet dramatik të një veprimi konkret, duke e mbajtur të rriturin të bllokuar në një lak të fajit magjik.
Në një nivel neurofiziologjik, megjithatë, formulimi i mendimeve negative nuk korrespondon me një impuls zemërimi, i cili përfaqëson një aktivizim visceral të menjëhershëm të sistemit Simpatik, ndërsa mendimi është një konstrukt i mendjes.
Për më tepër, formulimi i mendimeve negative, i shoqëruar eventualisht nga një impuls zemërimi, nuk çon domosdoshmërisht në një veprim të shtyrë nga zemërimi, pasi ky i fundit ka të bëjë me një plan tjetër, atë të sjelljes, që realizohet në mjedisin e jashtëm.
Nisur nga kjo, ndonëse mendja është teorikisht në gjendje t’i dallojë këto plane, në nivel të pavetëdijshëm proceset biologjike priren t’i mbivendosin ato, duke deformuar perceptimin e realitetit objektiv.
Natyra neurobiologjike e këtij kushtëzimi perceptues gjen një konfirmim eksperimental të jashtëzakonshëm në studimet e kryera nga Wormwood, Barrett dhe bashkëpunëtorët (2019) përmes teknikës së Shtypjes Ndërsyriore Kontinuative (CFS).
Kërkuesit demonstruan se si stimulimet afektive të prezantuara jashtë vetëdijes ndërgjegjshme — duke dërguar imazhe emotive në njërin sy ndërsa syri tjetër saturohej med flashe gjeometrike me kontrast të lartë — janë në gjendje të alterojnë perceptimin vizual dhe gjykimin social ndaj stimulimeve pasuese tërësisht neutrale.
Truri, në terma neuroshkencorë, përdor tonin afektiv visceral jospecifik të gjeneruar në nivel nënkortikal si një lentë parashikuese, duke modifikuar fjalë për fjalë cilësinë e përvojës së ndërgjegjshme dhe duke e shtyrë subjektin ta shohë botën e jashtme jo ashtu siç është ajo objektivisht, por ashtu siç trupi ‘ndihet’.
Kur alarmi somatik (kërcënimi i brendshëm arkaik) nuk njihet si një gjendje emocionale kalimtare për t’u ‘menduar’, por përjetohet si ‘prova’ reale e kryerjes së një dëmi, fokusi i proceseve të vëmendjes mbetet rigidisht i rrëmbyer nga ky aktivizim i sfondit, duke e detyruar mendjen të interpretojë një mendim ndërhyrës ose një ngjarje neutrale të realitetit të jashtëm si konfirmimin matematik të një dëmi të kryer, duke strukturuar paralizën dhe egodistoninë e kësaj ndjenje patologjike të fajit.
Mirëmbajtja kronike e ndjenjës së fajit te të rriturit u përgjigjet dinamikave të përshkruara me saktësi nga modeli metakognitiv i Adrian Wells-it (2009).
Te shumë pacientë, përjetimi i fajit nuk fashitet sepse ushqehet vazhdimisht nga ruminimi (përpjekja mendore e përsëritur), një proces mendimi përsëritës, rigid dhe tërësisht i orientuar drejt skanimit të ngjarjeve të së kaluarës.
Ky mekanizëm mbështetet nga bindje metakognitive disfunksionale. Ndër to dallohen bindjet pozitive, sipas të cilave përpjekja mendore përfaqëson një detyrë morale ose një instrument mbrojtës (për shembull: ‘Të vazhdoj të vuaj për fajet e mia tregon se jam një person i mirë’ ose ‘Të analizoj gabimet e mia do të më ndihmojë të mos gaboj në të ardhmen’), dhe bindjet negative, të lidhura me pamundësinë e kontrollit të këtij procesi (‘Nuk mund të ndaloj së pyeturi veten për gabimet e mia, faji ka marrë kontrollin’).
Nga pikëpamja e funksionimit të qendrës së kontrollit të proceseve të vëmendjes, ruminimi i Wells-it përfaqëson shembullin klinik të një laku kognitiv hermetikisht të mbyllur.
Burimet e qendrës së kontrollit nuk janë të lira të drejtohen në mënyrë olistike drejt së tashmes apo drejt stimulimeve konstruktive të jashtme, pasi thithen sistematikisht nga monitorimi i gjendjes morale të brendshme.
Subjekti gjendet i bllokuar në një aktivitet mendor steril, i udhëhequr nga iluzioni se hiper-vigjilenca mbi gabimet e veta është e vetmja mënyrë për të mbrojtur lidhjen me tjetrin ose dinjitetin e vet, duke penguar faktikisht shkëputjen vëmendësimore dhe fleksibilitetin kognitiv.
Analiza e proceseve të kronicizimit të ndjenjës së fajit te të rriturit plotësohet përmes modeleve të kushtëzimit operant të Burrhus Skinner-it dhe teorisë dyfaktorëshe të të mësuarit të Orval Mowrer-it.
Kjo e fundit shpjegon se si çrregullimi mirëmbahet në kohë përmes dy fazave radhazi: fillimisht ankthi shoqërohet me një stimul të brendshëm ose të jashtëm (kushtëzimi klasik) dhe, më pas, kronizohet nga përpjekjet e subjektit për ta reduktuar atë përmes ikjes ose riparimit (kushtëzimi operant).
Kur një subjekt përjeton ankthin e shkaktuar nga alarmi visceral, ai pranon të ndërmarrë sjellje të riparimit ankthioz, kërkesa kompulsive për sigurim (asurancë) ose shmangie sistematike të situatave që nxisin atë shqetësim.
Psikologjia e sjelljes demonstron se këto përgjigje mirëmbahen dhe stabilizohen përmes mekanizmit të përforcimit negativ: shmangia ose riparimi qetësojnë përkohësisht aktivizimin somatik të pakëndshëm, duke ofruar një lehtësim të menjëhershëm, por në afat të gjatë pengojnë zhvleftësimin e bindjeve lënduese dhe kronizojnë çrregullimin.
Në perspektivën e TCCEO-s, çdo sjellje shmangieje ose shfajësimi kompulsiv përfaqëson një përpjekje disfunksionale për të rregulluar iper-aktivizimin e sistemit Simpatik.
Megjithatë, kjo dinamikë prodhon një efekt paradoksial mbi qendrën e kontrollit: çdo akt ikjeje ose nënshtrimi ankthioz i ‘stërvit’ burimet e proceseve të vëmendjes që ta konsiderojnë atë stimul të brendshëm si jashtëzakonisht katastrofik.
Prandaj, fokusi kushtëzohet në mënyrë sistematike të mbetet hiper-vigjilent ndaj shenjave të gabimit, duke reduktuar progresivisht fleksibilitetin e sistemit nervor dhe duke ngushtuar në mënyrë dramatike diapazonin e Dritares së Tolerancës së të rriturit.
Peizazhi klinik pasurohet më tej me kontributin e Francesco Mancini-t, i cili bën dallimin midis ndjenjës së fajit ‘altruist’ (lidhur me dhimbjen për dëmtimin e tjetrit) dhe asaj ‘deontologjike’ (lidhur me shkeljen e një norme të brendshme ose me frikën se mos jemi një ‘person i padenjë’).
Sipas TCCEO-s, ky dallim është thelbësor për të kuptuar funksionimin e proceseve të vëmendjes tek i rrituri: ndërsa faji altruist mund të stimulojë një orientim të vëmendjes drejt riparimit dhe tjetrit, ai deontologjik tenton ta bllokojë mendjen në një monitorim të ngurtë dhe obsesiv të gjendjes së vet morale.
Në këtë rast, vëmendja ‘sekuestrohet’ nga frika e mëkatit ose e gabimit, duke e penguar subjektin të perceptojë realitetin në mënyrë holistike dhe të orientohet drejt objektivave të rritjes dhe mirëqenies.
Një kontribut tjetër themelor për analizën e të rriturit ofrohet nga Joseph Weiss, i cili identifikon të ashtuquajturat ‘ndjenja faji ndërpersonale’, si faji i të mbijetuarit ose faji nga ndarja.
Bëhet fjalë për përjetime që veprojnë si frena të padukshëm: personi kufizon pa vetëdije suksesin ose lumturinë e vet për të mos ‘dëmtuar’ ose kaluar (në terma të realizimit dhe mirëqenies) njerëzit e tij të dashur.
Nën profilin funksional, këto ndjenja faji veprojnë si një monitorim hiper-kritik i Vetes që bllokon proceset e fokusimit: subjekti nuk është i lirë t’i drejtojë burimet e veta drejt vetërealizimit, pasi vëmendja e tij mbetet e bllokuar në një krahasim konstant me mirëqenien reale ose të supozuar të tjetrit, e perceptuar si një pasojë e rritjes së tij personale.
Megjithëse është supozuar gjerësisht në literaturë (duke filluar nga modelet e Hoffman-it dhe psikopatologjia e zhvillimit) se ndjenja e fajit përshtatëse (adaptative) luan një rol të nevojshëm dhe të pazëvendësueshëm në zhvillimin e fëmijës, duke e bërë atë të aftë të dojë veten dhe të tjerët, atribuimi i të njëjtit kuptim kësaj përvoje në jetën e të rriturve është gjerësisht i gabuar.
Ndërsa te fëmija fuji mund të shërbente për të përmbajtur impulset arkaike dhe për të strukturuar një moral të parë të bazuar mbi riparimin, te të rriturit ai rrezikon të kthehet vetëm në një barrë paralizuese që rrëmben burimet mendore (në veçanti ato vëmendëse) në përpjekje për të shlyer faje shpesh imagjinare ose të lidhura me modele fëmijërore të tejkaluara.
Megjithatë, lind një pyetje thelbësore: a është vërtet ndjenja e fajit arkaike një kalim biologjik i detyrueshëm?
Ndonëse foshnja, për shkak të pamaturisë së saj neurologjike, është ende e paaftë për të mentalizuar dhe prandaj për të kuptuar në mënyrë racionale qëllimet e kujdestarit, është e mundur të hipotetizohet se një mjedis relacional i karakterizuar nga një ko-rregullim fiziologjik optimal mund ta reduktojë ndikimin e saj.
Inse neurocepcioni i fëmijës do të ushqehej vazhdimisht nga sinjale sigurie dhe sinkronizimi trupor, sistemi nervor nuk do të kishte nevojë t’u drejtohej reagimeve të tilla ekstreme të alarmit, si shkëputja (scisioni) dhe ankthi persekutues.
Në këtë optikë, ndjenja e fajit arkaike mund të mos jetë një etapë e nevojshme e natyrës njerëzore, por përgjigjja përshtatëse (adaptative) e sistemit nervor të një organizmi që përpiqet të orientohet në një mjedis i cili – ndonëse është ‘mjaftueshëm i mirë’ – paraqet momente të pashmangshme të shkëputjes (të cilat foshnja mund t’i tolerojë në mënyrë të ndryshme në funksion të predispozitave gjenetike, të personalitetit, etj.).
Neuroshkencat afektive konfirmojnë këtë qark të shkurtër te të rriturit. Ndjenja kronike e fajit veprojnë si një lak i kthimit negativ (feedback) që aktivizon amigdalën dhe frenon aktivitetin e korteksit prefrontal.
Atribuimi i një vlere evolutive kësaj gjendjeje tek i rrituri është një gabim sepse ngatërron nxitjen e frenimit ankthioz me zgjedhjen e vërtetë etike.
Nëse fëmija, gjatë zhvillimit, udhëhiqet të kuptojë pasojat e veprimeve të veta përmes një fokusi të drejtuar nga realiteti i fakteve dhe jo nga frika e humbjes së dashurisë, kalimi drejt përgjegjësisë mund të ndodhë duke reduktuar në mënyrë drastike kalimin përmes ndjenjës së fajit arkaike.
Në një mjedis evolutiv me karakteristika optimale, fëmija më i rritur zotëron tashmë një kapacitet mentalizimi të mjaftueshëm për të përpunuar në mënyrë të maturuar kuptimet e veprimeve të veta.
Duke u rritur, roli evolutiv i kësaj përgjigjeje përshtatëse të organizmit duhet të zëvendësohet nga një funksion psikologjik dhe relacional shumë më i përshtatshëm për nevojat e të rriturve: përgjegjësia.
Përgjegjësia, ndryshe nga fuji, nuk synon ndëshkimin e Vetes, por menaxhimin e ndërgjegjshëm dhe proaktiv të pasojave të veprimeve të veta në të tashmen.
Ky është ekuilibri olistik përfundimtar: vëmendja nuk është më e drejtuar për të ‘shlyer’, por për t’u ‘përgjigjur’ me efikasitet dhe ndërgjegjësim realitetit të vet personal dhe relacional.
Në analizë të fundit, për të rriturin në trajtim, TCCEO-ja synon të çaktivizojë ato rrëmbime që mbajnë gjallë një ndjenjë faji tashmë anakronike dhe disfunksionale.
Kur vëmendja mbetet e bllokuar në monitorimin e konflikteve arkaike ose të ngjarjeve të përjetuara si katastrofike, personi humb kapacitetin për të vepruar në mënyrë efikase në të tashmen.
Përmes fuqizimit të mentalizimit dhe stabilizimit të parametrave fiziologjikë (brenda një Dritareje të Tolerancës së rinovuar), pacienti mëson të rimarrë komandën e qendrës së kontrollit.
Arritja përfundimtare është kalimi drejt Përgjegjësisë (shih: ‘Nga paraliza e ndjenjës së fajit te Përgjegjësia: rimarrja e komandës së qendrës së kontrollit e proceseve të vëmendjes’): një funksion psikologjik sipëror që nuk kërkon ndëshkimin për të kaluarën, por menaxhimin e ndërgjegjshëm dhe krijues të veprimeve të veta në ‘këtu dhe tani’, duke rilindur atë Ekuilibër Olistik e proceseve të vëmendjes që është qëllimi përfundimtar i trajtimit për riaftësimin e shëndetit psikofizik.
Shënim: ‘Informacioni i përmbajtur në këto faqe është vetëm për qëllime informative dhe nuk zëvendëson këshillën ose diagnozën e një psikologu/psikoterapisti ose profesionisti mjekësor.’
Burimet kryesore të referencës bibliografike dhe informacione shtesë:
1. Diagnostika dhe Manualistika Klinike
American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR), Washington, DC e successivi aggiornamenti.
Lago G. (2024). Psicopatologia per la psicoterapia. Strumenti per la relazione di cura, Alpes Italia, Roma.
2. Neurobiologjia, Teoria Polivagale dhe Zhvillimi
Björkstrand J., Olsson E., Clancy O.H., et al. (2026). Effect of app-based mindfulness on extinction recall – a 7T-fMRI study. Sci Rep 16, 9957 (2026). https://doi.org/10.1038/s41598-026-45569-z.
Barrett, L. F. (2017). How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain. Houghton Mifflin Harcourt, Boston – New York.
Carter C.S. (2014). Oxytocin pathways and the evolution of human behavior. Annu Rev Psychol. 2014;65:17-39. doi: 10.1146/annurev-psych-010213-115110. Epub 2013 Sep 19. PMID: 24050183.
Greenberg, J. R. & Mitchell, S. A. (1986). Le relazioni oggettuali nella teoria psicoanalitica. Il Mulino, Bologna.
Narvaez D. & others (2012). Evolution, Early Experience and Human Development: From Research to Practice and Policy. (2012; online edn, Oxford Academic, 24 Jan. 2013).
Porges S.W. (2001). The polyvagal theory: phylogenetic substrates of a social nervous system. International Journal of Psychophysiology,Volume 42, Issue 2,2001,Pages 123-146,
ISSN 0167-8760, https://doi.org/10.1016/S0167-8760(01)00162-3.
Porges S.W. (2007). The Polyvagal Perspective. Biol Psychol. 2007 Feb;74(2):116-43. doi: 10.1016/j.biopsycho.2006.06.009. Epub 2006 Oct 16. PMID: 17049418; PMCID: PMC1868418.
Porges S.W. (2014). La teoria polivagale. Fondamenti neurofisiologici delle emozioni, dell’attaccamento, della comunicazione e dell’autoregolazione, Giovanni Fioriti Editore, Roma.
Porges S.W. (2018). La guida alla teoria polivagale. Il potere trasformativo della sensazione di sicurezza, Giovanni Fioriti Editore, Roma.
Schore A.N. (2022). Attachment trauma and the developing right brain: origins of pathological dissociation and some implications for psychotherapy. In: Dorahy M, Gold S, O’Neil J, editors. Dissociation and the dissociative disorders: past, present, future. New York: Routledge.
Schore A.N. (2022). Right brain-to-right brain psychotherapy: recent scientific and clinical advances. Ann Gen Psychiatry. 2022 Nov 19;21(1):46. doi: 10.1186/s12991-022-00420-3. PMID: 36403062; PMCID: PMC9675148.
Schore A.N. (2014). Early interpersonal neurobiological assessment of attachment and autistic spectrum disorders. Front Psychol. 2014 Sep 23;5:1049. doi: 10.3389/fpsyg.2014.01049. PMID: 25339916; PMCID: PMC4184129.
Siegel D.J. (2020). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are, Guilford Press, New York.
Uvnäs-Moberg K. , Handlin L. and Petersson M. (2015). Self-soothing behaviors with particular reference to oxytocin release induced by non-noxious sensory stimulation. Front. Psychol. 5:1529. doi: 10.3389/fpsyg.2014.01529.
Wormwood J.B., Siegel E.H., Kopec J., Quigley K.S. & Barrett L.F. (2019). You are what I feel: A test of the affective realism hypothesis. Emotion. 2019 Aug;19(5):788-798. doi: 10.1037/emo0000484. Epub 2018 Aug 23. PMID: 30138005.
Jackson J.H. (1884). The Croonian Lectures on Evolution and Dissolution of the Nervous System. Br Med J. 1884 Apr 12;1(1215):703-7. doi: 10.1136/bmj.1.1215.703. PMID: 20750870; PMCID: PMC2307198.
3. Mentalizimi dhe Teoria e Atashimit
Bateman A. & Fonagy P. (2010). Mentalization based treatment for borderline personality disorder. World Psychiatry. 2010 Feb;9(1):11-5. doi: 10.1002/j.2051-5545.2010.tb00255.x. PMID: 20148147; PMCID: PMC2816926.
Bowlby J. (1989). Una base sicura. Applicazioni cliniche della teoria dell’attaccamento. Raffaello Cortina Editore, Milano.
Hoffman M.L. (2008). Empatia e sviluppo morale. Il Mulino, Bologna.
Mancini F. (2016). La mente ossessiva. Curare il disturbo ossessivo-compulsivo. Raffaello Cortina Editore, Milano.
Rachman, S. (1993). Obsessions, responsibility and guilt. Behaviour Research and Therapy, Volume 31, Issue 2, pages 149-154. ISSN 0005-7967.
Shafran, R., Thordarson, D. S. & Rachman, S. (1996). Thought-action fusion in obsessive compulsive disorder. Journal of Anxiety Disorders, Volume 10, Issue 5, pages 379-391, ISSN 0887-618.
Spollen T., Byrne G., Hevey D. & Longphuirt E.N. (2026). Mentalization-Based Therapy for Children and Families: A Systematic Review and Meta-Analysis of the Recent Literature. Clinical Child Psychology and Psychiatry. 2026;0(0). doi:10.1177/13591045261446027.
Wells, A. (2009). Metacognitive Therapy for Anxiety and Depression. The Guilford Press, New York. ISBN 9781609184964.
Weiss J. (1999). Come funziona la psicoterapia. Bollati Boringhieri, Torino.
4.Bazat Psikoanalitike: Melanie Klein
Klein M. (1957). Invidia e gratitudine, Martinelli, Firenze.
Klein M. (1937). Amore, colpa e riparazione, in “Scritti 1921-1958”, Boringhieri, Torino.
Klein M. (1935). Contributo alla psicogenesi degli stati maniaco-depressivi.
