Fobia Specifike është një frikë ose ankth i tepruar dhe joproporcional, që zgjat më shumë se 6 muaj, që përjetohet shpesh ose gjithmonë menjëherë në prani të një objekt specifik (p.sh., kukull, kompjuter, telefon, etj.), kafshë (p.sh., mi, merimangë, gjarpër, qen, etj.), element ose fenomen natyror (p.sh., ujë, zjarr, erë, vetëtimë, bubullimë, etj.), ndërhyrje mjekësore të parëndësishme në trup (p.sh., injeksion, transfuzion gjaku, ultratinguj, etj.), situatë (p.sh., ashensor, kinema, teatër, hapësirë e mbyllur, aeroplan ose mjet tjetër transporti, etj.) ose tjetër (p.sh., urinim, defekim, mbytje, të vjella, etj.).
Në fakt, stimuli në një kuptim të përgjithshëm (domethënë stimul, ngjarje ose situatë) që mund të transformohet në një fobi specifike mund të kufizohet vetëm nga imagjinata njerëzore.
Stimuli fobik shmanget në mënyrë aktive ose tolerohet dobët, pavarësisht nëse parashikohet apo është realisht i pranishëm, dhe intensiteti i reagimit emocional ndryshon në varësi të distancës së tij fizike nga subjekti fobik.
Frika ose ankthi paraprak mund të arrijë intensitetin e një sulmi paniku dhe të manifestohet ndryshe në varësi të karakteristikave dhe moshës së subjektit (ulërima, të qara, ikje, palëvizshmëri, etj.)
Shkaktarët e një fobie specifike mund të jenë pak a shumë të njohur për subjektin fobik dhe mund të jenë shumë të ndryshëm: nga një atak paniku i lidhur disi me stimulin fobik deri te një ngjarje traumatike (për shembull, abuzim fizik ose seksual) e pësuar nga subjekti fobik (në fëmijëri, adoleshencë ose si i rritur) ose edhe nga njerëz të tjerë të njohur për të, ose për shkak të informacionit të fituar ose të marrë rreth cilësive gjoja ‘të rrezikshme’ të stimulit fobik (për shembull, informacione imagjinare mbi natyrën kërcënuese të bubullimave të marra nga një prind me fobi nga bubullimat).
Ndër faktorët kryesorë predispozues për fobitë specifike janë trashëgimia, paqëndrueshmëria emocionale, mbizotërimi i emocioneve negative, tiparet depresive, vështirësia në menaxhimin e stresit (shkolla, puna, etj.), tendenca për të penguar sjelljen kur përballen me stimuj të konsideruar kërcënues ose shumë stresues, deri në atë pikë sa të manifestohet një përgjigje paralizuese emocionale dhe sjelljeje ose edhe humbja e vetëdijes.
Një lidhje e pasuksesshme prindërore e tipit ankth ose prindërit që vuajnë nga çrregullime të tjera ankthi ose që janë ndarë para kohe nga fëmijët e tyre për shkak të një vdekjeje të hershme ose prishjes së familjes mund të jenë gjithashtu faktorë predispozues për fobi specifike.
Shpesh, subjektet fobike mund të kenë njëkohësisht çrregullime të tjera mendore, në veçanti çrregullime të tjera ankthi, çrregullime depresive dhe me simptoma somatike.
Fobia nga ndërhyrjet e vogla mjekësore në trup (për shembull injeksionet, transfuzionet e gjakut, trajtimet terapeutike të lezioneve, ultratingujt, gastroskopia, kolonoskopia, skanimet CT, skanimet MRI, etj.), mund të përbëjë një faktor psikologjik që përkeqëson gjendjen mjekësore, kjo për shkak se subjekti fobik i prekur nga ky lloj fobie tenton të shmangë vizitat, testet ose kërkesat për kujdes mjekësor edhe kur ato janë vërtet të nevojshme.
Nëse nuk trajtohet, fobia specifike shpesh tenton të zgjasë një jetë të tërë dhe të ndërhyjë në mënyrë të ndryshueshme në detyrat e përditshme, varësisht nga përhapja e stimulit fobik në mjedisin jetësor të subjektit (një subjekt që jeton në një qytet larg fshatit dhe ka fobinë ndaj gjarpërinjve vështirë se do të hasë një gjarpër; përkundrazi, nëse ai do të kishte fobinë ndaj ashensorëve dhe do të jetonte në katin e dhjetë, jeta e përditshme do të bëhej mjaft e rëndë).
Mënyra më e mirë për t’u çliruar nga një fobi është përballja me stimulin fobik, por për fat të keq personi fobik rrallë, nëse kurrë, do ta përballojë atë vullnetarisht vetëm.
Terapia konjitive-sjellore për fobitë specifike favorizon një qasje sjelljesore, në veçanti një qasje progresive ndaj imagjinatës (desensitizim sistematik) dhe/ose ekspozim in vivo (terapi ekspozimi) ndaj stimulit fobik, me mbështetjen qetësuese dhe inkurajuese të psikoterapistit.
Përgjigjet e hiperaktivizimit të sistemit nervor simpatik (tensioni muskulor, djersitja, takikardia, hipertensioni, hiperventilimi, ndryshimet në temperaturën periferike, etj.) ose përgjigjet vazovagale (ulja e presionit të gjakut, mundësia e të fikëtit, etj.), në varësi të ndryshueshmërisë së aktivizimit të sistemit nervor vegjetativ, mund të jenë të pranishme gjatë përballjes me stimulin fobik dhe mund të trajtohen me një ndërhyrje të Biofeedback Periferik, me teknika relaksimi, me hipnozë dhe meditim.
LTDR dhe EMDR, dy trajtime specifike për traumën dhe çrregullime të tjera, mund të përdoren me sukses edhe për të trajtuar fobitë.
Sa i përket qasjes farmakologjike, në rastet kur ai e konsideron të nevojshme, mjeku mund të përshkruajë përdorimin e disa barnave.
Shënim: ‘Informacioni i përmbajtur në këto faqe është vetëm për qëllime informative dhe nuk zëvendëson këshillën ose diagnozën e një psikologu/psikoterapisti ose profesionisti mjekësor.’
Burimet kryesore të referencës bibliografike dhe informacione shtesë:
MANUALI MSD (Versioni për Pacientin)
National Institute of Mental Health
American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.). Washington, DC: APA Publishing.
Shënim: Citimet dhe përshkrimet e pamjeve klinike në këtë tekst janë ripunuar dhe përkthyer nga anglishtja origjinale nga autori.
Për botimin zyrtar në italisht, shih: American Psychiatric Association (2023). DSM-5-TR. Milano: Raffaello Cortina Editore.
