Në përgjithësi, TCCEO koncepton shfaqjen dhe/ose mbajtjen (ose gjithsesi përkeqësimin) e çdo psikopatologjie (me disa përjashtime) si rezultat i një përdorimi të papërshtatshëm cilësor dhe sasior (të tepërt ose të pamjaftueshëm) të proceseve të vëmendjes dhe të vetëdijes.
Për TCCEO, shëndeti mendor është rezultat i një predispozicioni natyror dhe i të mësuarit familjar dhe social, përgjithësisht indirekt dhe mjaftueshëm adekuat, për të orientuar dhe përdorur vëmendjen mendore në mënyrë të përshtatshme në tre nivele të ndryshme mjedisore:
1) mjedisi i brendshëm [i përkufizuar ‘P’ (Pensiero – Mendimi) dhe përbëhet nga proceset e të menduarit, imagjinata dhe të gjitha produktet mendore (vlerësimet, gjykimet, etj.) që përbëjnë dialogun e brendshëm (d.m.th. atë që i themi mendërisht vetes)];
2) mjedisi i ndërmjetëm [i përkufizuar ‘C’ (Corpo – Trup) dhe që korrespondon me aspektin e jashtëm dhe të dukshëm të trupit tonë, funksionet e tij fiziologjike, ndjesitë e brendshme të perceptueshme dhe korrelacionet fiziologjike të emocioneve dhe ndjenjave];
3) mjedisi i jashtëm [i përkufizuar ‘A’ (Azione – Veprim) dhe që lidhet me veprimet tona (përfshirë palëvizshmërinë ose mungesën e veprimit të dukshëm), d.m.th. ka të bëjë me të gjitha sjelljet verbale dhe joverbale të përcaktuara nga perceptimi dhe ndërveprimi me realitetin e jashtëm dhe marrëdhëniet tona me të gjitha qeniet e gjalla (njerëzore, infranjerëzore dhe mbinjerëzore) dhe qeniet jo të gjalla (objektet dhe aspektet jo të ndjeshme të natyrës)].
Në jetën praktike, ruajtja e një ekuilibri adekuat holistik të proceseve të vëmendjes në lidhje me nivelet mjedisore P, C dhe A është ngushtësisht e lidhur me aftësinë për të perceptuar, jetuar dhe pranuar plotësisht të tashmen, pa ndërhyrë me pohime, mohime dhe gjykime.
Kjo aftësi merr formën e të qenit i vëmendshëm dhe të dish se si t’i përgjigjesh (vetes ose kërkesës së të tjerëve), në kohë reale (në ‘këtu dhe tani’ dhe shpejt dhe me përpikmëri), në shumicën e konteksteve, me ndershmëri intelektuale (pa hezitim, paragjykim, censurë ose kufizim) dhe me një shkallë të pranueshme ndjeshmërie, vetëdijeje dhe sensi të realitetit, për këto tre pyetje:
- Çfarë jam duke menduar, imagjinuar dhe/ose duke i thënë vetes (P) pikërisht pikërisht në këtë moment?
- Çfarë ndjesie fizike perceptoj në trupin tim (C) pikërisht në këtë moment?
- Çfarë veprimi (A) ose mosveprim (palëvizshmëri) po kryej (ose nuk kryej) në përgjigje të perceptimit se kush ose çfarë po perceptoj me shqisat e mia (duke përjashtuar trupin tim) dhe me kë ose çfarë po ndërveproj pikërisht në këtë moment?
Këto pyetje meritojnë një përgjigje të saktë dhe asnjëra prej të treve nuk duhet t’i kushtohet rëndësi më e madhe se të tjerave, përveç një periudhe të kufizuar kohore dhe në prani të situatave kontingjente që e kërkojnë atë.
Vini re se tre nivelet e ndryshme mjedisore (P C A) nuk marrin në konsideratë ‘Emocionet dhe ndjenjat’ (E), me përjashtim të nivelit të ndërmjetëm ose ‘Corpo’, por vetëm në lidhje me korrelacionet e tyre fiziologjike, domethënë reagimet fiziologjike që shoqërojnë emocionet dhe ndjenjat.
Arsyeja pse emocionet dhe ndjenjat nuk janë konsideruar drejtpërdrejt në tre nivelet e ndryshme mjedisore (P C A) është për faktin se emocionet dhe ndjenjat janë tërthore në tre nivelet mjedisore, domethënë, të gjitha proceset e vëmendjes mund të përcaktojnë fillimin e gjendjeve ose ndjenjave emocionale dhe kur kjo nuk ndodh, është sepse përmbajtja së cilës i kushtohet vëmendje është neutrale emocionalisht ose sentimentalisht.
Kur përmbajtja së cilës i kushtohet vëmendje nuk është emocionalisht ose ndjenjësisht neutrale, atëherë kjo përmbajtje do të ketë një rëndësi të caktuar për jetën e personit dhe do të përfaqësojë këmbanën e alarmit për të aktivizuar procese të mëtejshme të vëmendjes vullnetare që synojnë të hetojnë më thellë vetë përmbajtjen, duke iu përgjigjur me saktësi ekstreme tri pyetjeve të lartpërmendura.
Një shbalancim i proceseve të vëmendjes (i tepërt ose i pamjaftueshëm) në lidhje me vetëm njërin nga të tre nivelet mjedisore (P C A), përbën bazën për shfaqjen e një mosfunksionimi i cili, nëse zgjatet me kalimin e kohës, mund të shndërrohet (por jo domosdoshmërisht) në një sëmundje ose çrregullim mendor.
Në përgjithësi, kjo mënyrë e përdorimit të proceseve të vëmendjes nuk i jep shkas një psikopatologjie të mirëfilltë, por karakterizon cilësinë e vëmendjes së personit, i cili mund të theksojë (mbivendosje e vëmendjes) ose të anashkalojë (nënvendosje e vëmendjes), në mënyrë pak a shumë kronike, disa ose shumë aspekte të vetëm njërit prej të tre niveleve mjedisore (P C A).
Një shbalancim i zgjatur (kronik) i proceseve të vëmendjes (i tepërt ose i pamjaftueshëm), në lidhje me dy nga të tre nivelet mjedisore (P C A), në përgjithësi tregon fillimin e afërt ose praninë e mundshme të një sëmundjeje ose çrregullimi mendor.
Në këtë rast, pasi dy nga të tre nivelet (P C A) janë të përfshira në mënyrë jofunksionale, reduktimi cilësor dhe sasior i shkallëve të lirisë të proceseve të vëmendjes është më i madh, dhe kjo pavarësisht nga investimi sasior në proceset e vëmendjes, pra si kur proceset të vëmendjes janë të përfshira së tepërmi, ashtu edhe kur janë të përfshira dobët.
Reduktimi cilësor dhe sasior i shkallëve të lirisë të proceseve të vëmendjes korrespondon me një mundësi të kufizuar të aksesit vullnetar në përdorimin diskrecional të proceseve të vëmendjes për të arritur objektivat që personi i ka vendosur vetes (për shembull, për të kryer një detyrë, një performancë, etj.).
Së fundi, një shbalancim i zgjatur (kronik) i proceseve të vëmendjes (i tepërt ose i pamjaftueshëm), në lidhje me të tre nivelet mjedisore (P C A) në përgjithësi tregon fillimin e afërt ose praninë e mundshme të një sëmundjeje ose çrregullimi mendor.
Shënim: ‘Informacioni i përmbajtur në këto faqe është vetëm për qëllime informative dhe nuk zëvendëson këshillën ose diagnozën e një psikologu/psikoterapisti ose profesionisti mjekësor.’
